Skip to content
    Call to make an appointment +6596727717
    By  Huu Dai Dong Tran  on 

    Sương mù não không chỉ là chứng đãng trí: Nguyên nhân là gì? Có liên quan đến sa sút trí tuệ không? Khi nào cần lo lắng?

      Sương mù não không chỉ là chứng đãng trí: Nguyên nhân là gì? Có liên quan đến sa sút trí tuệ không? Khi nào cần lo lắng?

      Không thể tập trung, khó tìm đúng từ, hay cảm thấy đầu óc chạy chậm như quay chậm? Các chuyên gia giải thích điều gì có thể gây ra sương mù não – bao gồm thiếu ngủ, căng thẳng, mãn kinh và thậm chí cả sốt xuất huyết – cũng như mối liên hệ với chứng sa sút trí tuệ, và bạn có thể làm gì để suy nghĩ minh mẫn hơn.(Ảnh: iStock/Adene Sanchez)

      Có những ngày tốt hơn những ngày khác, như cách nói trong một ca khúc của U2. Ai mà chưa từng có lúc (hoặc vài lúc) đầu óc đơn giản là “từ chối hợp tác”? Bạn mất mạch suy nghĩ, không thể tập trung, hoặc khó nhớ ra đúng từ, cụm từ, thuật ngữ… bạn hiểu ý rồi đấy.

      Bạn đổ lỗi cho “sương mù não” là do thiếu ngủ hoặc giai đoạn căng thẳng đặc biệt mà mình đang trải qua. Hoặc có thể là mãn kinh đang đến gần từ “hố sâu” nội tiết tố mà tuổi tác đẩy bạn vào. Hoặc cũng có thể đó là di chứng của COVID-19. Khoan đã, hay là do sốt xuất huyết?

      “Việc định nghĩa sương mù não rất khó vì chưa có một định nghĩa duy nhất được chấp nhận rộng rãi,” TS. Jillian Teo, nhà tâm lý học cấp cao thuộc Khoa Tâm lý học, Viện Khoa học Thần kinh Quốc gia (NNI), cho biết.

      Nhìn chung, bà nói tiếp, sương mù não là “một cụm triệu chứng chồng chéo liên quan đến nhận thức, mệt mỏi và tâm trạng”. Vậy nên đúng, đó là sự pha trộn của các dấu hiệu nêu trên, cộng thêm khó khăn về tốc độ xử lý thông tin.(Ảnh: iStock/Natee Meepian)

      “Một số người còn báo cáo tình trạng mệt mỏi tinh thần, lú lẫn hoặc cảm giác choáng ngợp vì quá tải thông tin,” TS. Teo nói.

      “Những khó khăn đi kèm ít rõ rệt hơn có thể gồm cáu kỉnh, giảm khả năng làm nhiều việc cùng lúc, mắc nhiều lỗi hơn trong sinh hoạt hằng ngày và mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành những việc quen thuộc,” TS. Huang Wanping, nhà tâm lý học cấp cao tại Raffles HealthyLongevity, cho biết.

      “Mọi người có thể nói: ‘đầu óc tôi chạy chậm’, ‘tôi không thể suy nghĩ thông suốt’, hoặc ‘tôi phải đọc đi đọc lại cùng một đoạn nhiều lần’.”

      NGUYÊN NHÂN GÂY SƯƠNG MÙ NÃO LÀ GÌ?

      TS. Huang nhấn mạnh rằng “giấc ngủ là yếu tố đặc biệt quan trọng và đôi khi bị đánh giá thấp”. “Thiếu ngủ có thể ảnh hưởng đến sự chú ý, trí nhớ làm việc, khả năng kiềm chế và sự linh hoạt nhận thức, vốn phụ thuộc đáng kể vào các mạng lưới liên quan đến vùng trán của não.”

      Theo TS. Teo, “sương mù não thường được ghi nhận trong nhiều tình trạng khác nhau và có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân”, bao gồm:

      • Nhiễm trùng và viêm
      • Thiếu hụt dinh dưỡng, chẳng hạn thiếu vitamin B12 hoặc sắt
      • Thay đổi nội tiết tố như trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, các vấn đề về tuyến giáp
      • Thay đổi các chất hóa học trong não, như acetylcholine, dopamine và noradrenaline, ảnh hưởng đến sự chú ý và tỉnh táo
      • Giấc ngủ kém và bị gián đoạn, kể cả lệch múi giờ
      • Căng thẳng
      • Đường huyết cao và thấp
      • Kiệt sức và mệt mỏi về thể chất
      • Uống rượu bia
      • Chấn thương sọ não
      • Lạm dụng chất gây nghiện

      (Ảnh: iStock/marchmeena29)

      ĐIỀU GÌ ĐANG XẢY RA TRONG NÃO?

      “Vỏ não trước trán (phần phía trước của não) và mạng lưới trán–đỉnh (trung tâm kiểm soát nhận thức của não) đặc biệt quan trọng vì chúng giúp chúng ta duy trì sự chú ý, xử lý thông tin, ưu tiên thông tin liên quan và loại bỏ yếu tố gây xao nhãng,” TS. Huang giải thích.

      “Khi não bị thiếu ngủ, mệt mỏi, căng thẳng về mặt sinh lý hoặc ốm yếu, hiệu quả của các hệ thống này có thể giảm sút. Người đó vẫn có thể có kiến thức hay ký ức, nhưng việc truy xuất chúng trở nên chậm hơn và tốn sức hơn,” TS. Huang nói.

      Tuy nhiên, bà ngần ngại quy sương mù não cho bất kỳ nơron hay chất dẫn truyền thần kinh đơn lẻ nào. “Hiện chưa có chất dẫn truyền thần kinh, vùng não hay cơ chế sinh học đơn lẻ nào giải thích được mọi trải nghiệm về sương mù não. Để suy nghĩ minh mẫn cần nhiều hệ thống não phối hợp hiệu quả với nhau,” TS. Huang nói. “Tôi sẽ mô tả sương mù não không phải là ‘nơron trục trặc’ mà là việc não tạm thời kém hiệu quả hơn trong việc phân bổ nguồn lực nhận thức.”

      SƯƠNG MÙ NÃO THƯỜNG KÉO DÀI BAO LÂU?

      Các chuyên gia không có câu trả lời cụ thể. “Mức độ nghiêm trọng, tần suất và thời gian kéo dài của sương mù não khác nhau đáng kể giữa mỗi người, tùy thuộc vào nguyên nhân,” TS. Teo nói.

      Chẳng hạn, “sương mù não do giấc ngủ có thể cải thiện sau khi được ngủ phục hồi, còn các triệu chứng liên quan đến căng thẳng có thể dao động trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần”, TS. Huang giải thích. “Các triệu chứng nhận thức liên quan đến những tình trạng như COVID-19 kéo dài có thể tồn tại nhiều tháng hoặc lâu hơn. Sương mù não cũng có thể dao động tùy theo giấc ngủ, mệt mỏi, bệnh tật, căng thẳng và yêu cầu nhận thức.”

      NGOÀI COVID-19, CÁC NHIỄM VIRUS KHÁC CÓ GÂY SƯƠNG MÙ NÃO KHÔNG?

      Người ta đã nói nhiều về các triệu chứng COVID-19 kéo dài – một trong số đó là sương mù não khét tiếng. Nhưng từ trước đại dịch, các chuyên gia đã nghi ngờ rằng sương mù não cũng có thể xuất hiện trong các nhiễm virus khác như sốt xuất huyết.

      Thực tế, một nghiên cứu năm 2024 của Đại học Công nghệ Nanyang (NTU) cho thấy những người mắc sốt xuất huyết có nguy cơ mắc rối loạn nhận thức hoặc trí nhớ tăng 213%. Nghiên cứu đã xem xét các xét nghiệm và hồ sơ yêu cầu bảo hiểm y tế của 11.707 cư dân Singapore mắc sốt xuất huyết từ tháng 7/2021 đến tháng 10/2022.

      Để tìm hiểu thêm về mối liên hệ giữa sốt xuất huyết và não, bác sĩ Shirin Kalimuddin, bác sĩ tư vấn cấp cao thuộc Khoa Bệnh truyền nhiễm, Bệnh viện Đa khoa Singapore, đã tuyển 209 bệnh nhân nhiễm virus cấp tính như sốt xuất huyết và theo dõi họ tối đa một năm – ngay trước khi đại dịch bùng phát năm 2019. Trong số đó, 48 bệnh nhân mắc sốt xuất huyết.

      CÓ THỰC PHẨM NÀO XÓA TAN SƯƠNG MÙ NÃO KHÔNG?

      Chưa có thực phẩm cụ thể nào được chứng minh là có thể ngăn ngừa hoặc xóa tan sương mù não, TS. Jillian Teo, nhà tâm lý học cấp cao thuộc Khoa Tâm lý học, Viện Khoa học Thần kinh Quốc gia, cho biết.

      Dinh dưỡng tốt giúp giảm viêm thần kinh và hỗ trợ trục ruột–não, là mạng lưới giao tiếp hai chiều nối hệ thần kinh trung ương với đường tiêu hóa, bà nói. Để làm được điều đó, nên duy trì chế độ ăn cân bằng, giàu dưỡng chất, nhiều chất xơ, axit béo omega-3, chất chống oxy hóa và ít qua chế biến.

      Mở rộng

      Kết quả cũng xác nhận mối liên hệ này. Trong một bài báo công bố năm 2022, bác sĩ Shirin ghi nhận gần như tất cả bệnh nhân (95,8% bệnh nhân sốt xuất huyết; 94% bệnh nhân mắc các nhiễm trùng hô hấp cấp tính do virus khác) “có ít nhất một triệu chứng mệt mỏi, ngủ gà (trạng thái buồn ngủ cực độ), đau đầu, suy giảm khả năng tập trung hoặc suy giảm trí nhớ trong tuần đầu tiên tham gia nghiên cứu”.

      Nghiên cứu của SGH cho thấy những “triệu chứng thần kinh kéo dài cũng có thể là vấn đề sau các nhiễm trùng khác, chẳng hạn sốt xuất huyết”, bác sĩ Nicole Keong, bác sĩ tư vấn cấp cao và bác sĩ phẫu thuật thần kinh thuộc Khoa Phẫu thuật thần kinh, NNI, nói.

      “Các triệu chứng có thể gồm khó khăn về trí nhớ, tập trung, tốc độ tư duy, mệt mỏi, thăng bằng, hoặc thay đổi hay mất khứu giác – và chúng có thể ảnh hưởng lâu dài đến sinh hoạt hằng ngày và chất lượng cuộc sống.”

      Nhưng còn việc sốt xuất huyết gây ra sương mù não như thế nào, “cơ chế này vẫn chưa được biết”, bác sĩ Keong nói. “Cũng chưa rõ sương mù não và các triệu chứng liên quan kéo dài bao lâu.”

      Để nghiên cứu tác động của sốt xuất huyết lên não, bác sĩ Keong và nhóm của bà hiện đang tuyển bệnh nhân sốt xuất huyết cho nghiên cứu NEurodegeneration & Understanding of Risk Overlay in Neuroimaging (NEURON3). Đến nay, họ đã tìm thấy “các dấu hiệu bất thường trên não” ở bệnh nhân COVID-19 giai đoạn mạn tính. “Tuy nhiên, nghiên cứu của chúng tôi còn quá sớm để có thể diễn giải ý nghĩa của những thay đổi đó,” bác sĩ Keong nói.

      Dù vậy, nhóm tin rằng những thay đổi ở COVID-19 có thể áp dụng cho các bệnh nhân khác bị sương mù não sau nhiễm trùng. “Bằng cách nghiên cứu tác động của những nhiễm trùng phổ biến này lên sức khỏe não bộ, chúng tôi mong muốn góp phần hiểu sâu hơn về cách não phản ứng và hồi phục trước các mối đe dọa đối với chức năng của nó, sau nhiễm trùng và chấn thương,” bác sĩ Keong nói.

      CÒN MÃN KINH THÌ SAO?

      “Ở phụ nữ đang trong giai đoạn tiền mãn kinh, nồng độ estrogen suy giảm có thể góp phần đáng kể vào tình trạng sương mù não,” TS. Teo nói.

      Bà giải thích, estrogen giúp hỗ trợ chuyển hóa glucose, chức năng synap và sự cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh. “Khi nồng độ estrogen giảm, não chuyển hóa glucose kém hiệu quả hơn, đặc biệt ở những vùng như hồi hải mã và vỏ não trước trán, vốn rất quan trọng cho trí nhớ, sự chú ý và chức năng điều hành.”(Ảnh: iStock/boonstudio)

      Tin tốt là các phàn nàn về nhận thức mà nhiều phụ nữ gặp trong giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh thường ổn định lại sau khi mãn kinh, TS. Teo nói. “Tuy nhiên, một số phụ nữ vẫn tiếp tục báo cáo khó khăn về trí nhớ, sự chú ý và tốc độ xử lý, và những phàn nàn này được ghi nhận thường xuyên hơn ở phụ nữ sau mãn kinh so với trước mãn kinh.”

      TỪNG BỊ SƯƠNG MÙ NÃO CÓ NGHĨA LÀ BẠN DỄ MẮC SA SÚT TRÍ TUỆ HƠN?

      “Bản thân sương mù não chưa được xác lập là nguyên nhân gây sa sút trí tuệ,” TS. Huang nói. “Người bị sương mù não thoáng qua do thiếu ngủ, căng thẳng hay bệnh tật không nên kết luận rằng mình đang bị sa sút trí tuệ.”

      Thay vào đó, “nguy cơ sa sút trí tuệ chịu ảnh hưởng của hàng loạt yếu tố đã được xác lập, gồm tuổi tác, sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, di truyền, lối sống và bệnh lý nền của não”, TS. Teo nói.

      Dù sương mù não và sa sút trí tuệ có thể có một số triệu chứng chung, đặc biệt là đãng trí và khó tập trung, các biểu hiện lâm sàng có thể rất khác nhau, theo TS. Huang. “Sương mù não thường dao động. Người bệnh thường vẫn nhận thức được những khó khăn của mình, và hiệu suất có thể thay đổi tùy theo mệt mỏi, căng thẳng hoặc giấc ngủ.”

      Tuy nhiên, TS. Teo nói, những thay đổi nhận thức kéo dài và tiến triển không nên bị bỏ qua với lý do “chỉ là sương mù não”. Sa sút trí tuệ xuất hiện ở độ tuổi 40–50 có thể biểu hiện không điển hình, với các triệu chứng ngày càng nặng dần trong nhiều tháng đến nhiều năm dù đã được kiểm soát, bà cho biết.

      Hãy chú ý các dấu hiệu như khó khăn đáng kể về ngôn ngữ hoặc tìm từ; thay đổi tính cách hoặc hành vi; suy giảm khả năng tự thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày; và tiền sử gia đình có người bị sa sút trí tuệ khởi phát sớm, TS. Teo khuyên.

      TẬP THỂ DỤC CÓ GIÚP ÍCH CHO SƯƠNG MÙ NÃO KHÔNG?

      “Tập thể dục có thể không ‘xua tan’ sương mù não ngay lập tức, nhưng hoạt động thể chất đều đặn có thể hỗ trợ chức năng của não và cơ thể, giúp cải thiện sự tập trung, năng lượng và khả năng phối hợp,” chuyên viên vật lý trị liệu cấp cao Choo Kai Bing của 365 Cancer Prevention Society nói.

      Hãy thử các hoạt động thử thách cả trí óc lẫn vận động. Khiêu vũ là một lựa chọn tốt vì bạn phải nhớ các chuỗi động tác và phối hợp bước chân. Hoặc thử chơi pickleball, nơi bạn phải theo dõi quả bóng và phản ứng nhanh. “Những hoạt động này giúp tăng cường kết nối giữa những gì não nhìn thấy, xử lý và cách cơ thể phản ứng,” Choo nói.

      Mở rộng

      Điều này cũng đúng với phụ nữ bị sương mù não liên quan đến mãn kinh. Các phàn nàn về nhận thức, như khó chú ý, khó nhớ và khó tập trung, có thể ảnh hưởng đến hiệu quả công việc, các mối quan hệ xã hội, sự tự tin và sức khỏe tổng thể, TS. Teo nói.

      Tóm lại, “phản ứng hợp lý với sương mù não kéo dài không phải là mặc định cho rằng mình bị sa sút trí tuệ,” TS. Huang nói. “Nhưng cũng không nên phớt lờ nó; một cuộc đánh giá y khoa có thể giúp xác định và xử lý nguyên nhân gốc rễ.”

      BẠN CÓ THỂ LÀM GÌ ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI SƯƠNG MÙ NÃO?

      Dưới đây là những gì các chuyên gia gợi ý để xử lý các vấn đề nhận thức khác nhau đi kèm với sương mù não:

      • Khó tập trung và sắp xếp suy nghĩ

      Tránh làm nhiều việc cùng lúc. Thay vào đó, hãy làm từng việc một, Sarah Zheng, tư vấn viên của 365 Cancer Prevention Society, gợi ý. Nếu là việc lớn, hãy chia thành các bước nhỏ hơn – và dành cho bản thân thời gian để hoàn thành từng bước, bà nói.

      Để hỗ trợ thêm, TS. Huang khuyên nên giảm các yếu tố gây xao nhãng từ môi trường, chẳng hạn đóng các thẻ trình duyệt không cần thiết và tắt thông báo.(Ảnh: iStock/onsuda)

      • Trí nhớ kém

      “Sự chú ý là cánh cổng dẫn đến trí nhớ,” TS. Huang nói. “Nếu bạn vừa trả lời tin nhắn trong cuộc họp vừa nghĩ về cuộc hẹn tiếp theo, thông tin có thể chẳng bao giờ được mã hóa đúng cách. Điều này có thể tạo ra vòng luẩn quẩn khiến chúng ta tin rằng ‘trí nhớ của mình tệ quá’, trong khi vấn đề gốc rễ có thể là ngay từ đầu chúng ta đã không dành đủ sự chú ý cho thông tin đó.”

      Đôi khi, cải thiện sự chú ý ngay lúc tiếp nhận thông tin là chiến lược tốt hơn, TS. Huang nói. “Khi muốn đạt được nhiều hơn, bắt đầu bằng việc làm ít đi có thể có ích. Hãy hiện diện trọn vẹn và tập trung vào một việc tại một thời điểm.”

      • Xử lý thông tin mới chậm

      Hãy tự nhủ rằng dành thêm thời gian để xử lý thông tin và phản hồi là điều bình thường, Zheng nói. “Tránh vội vàng đưa ra các quyết định quan trọng. Hãy ghi lại thông tin quan trọng nếu cần.”

      TS. Teo gợi ý dùng các công cụ hỗ trợ trí nhớ bên ngoài như lịch, ứng dụng nhắc việc và danh sách kiểm tra để giảm gánh nặng nhận thức khi phải ghi nhớ lượng lớn thông tin. Các kỹ thuật ghi nhớ (như dùng từ viết tắt, câu chuyện hoặc vần điệu), hình dung, hoặc chia nhỏ thông tin thành những phần dễ quản lý hơn cũng có thể hỗ trợ việc học và nhớ lại, bà nói thêm.

      Và không, bạn không phải là “né tránh” hay “đầu hàng” sương mù não khi dùng những công cụ này, TS. Huang nói. “Trong phục hồi chức năng thần kinh–tâm lý, chúng tôi gọi đây là các chiến lược bù trừ, nghĩa là tận dụng môi trường để giảm tải nhận thức.”

      • Khó tìm từ

      Hãy cho bản thân thêm thời gian để nhớ lại từ đó mà không hoảng hốt, TS. Teo khuyên. Điều này có thể hữu ích vì căng thẳng có thể càng cản trở việc truy xuất từ. “Các chiến lược như mô tả khái niệm, diễn đạt lại bằng cách khác, hoặc quay lại với từ đó sau thường rất hữu ích.”

      • Kiệt sức về tinh thần

      Nếu bạn thấy đầu óc “tắt nguồn” trong giờ làm việc, đặc biệt vào buổi chiều, chuyên gia liệu pháp tự nhiên Sebastian Liew của Leaf To Life gợi ý xả nước mát từ khuỷu tay xuống cẳng tay, đồng thời vỗ nước mát lên gáy để lấy lại năng lượng. “Đừng lau khô bằng khăn; chỉ lau bớt nước thừa,” ông nói. Rời khỏi bàn làm việc một lúc cũng giúp phá vỡ nguồn năng lượng trì trệ, ông nói.

      Với bữa ăn nhẹ buổi chiều, hãy chọn một quả táo để kiểm soát đường huyết tốt hơn, thay vì bánh quy và kẹo nhiều đường khiến đường huyết tăng vọt rồi tụt mạnh, Liew nói.

      • Khó thư giãn sau giờ làm

      “Nếu không thể ngừng nhìn màn hình vì phải hoàn thành công việc gấp, hãy tắm nước mát phần thân dưới sau giờ làm,” Liew gợi ý. Một lần nữa, đừng lau khô bằng khăn mà chỉ lau bớt nước thừa.

      Để giúp bạn làm dịu tâm trí và sẵn sàng đi ngủ, Liew gợi ý thở bằng cơ hoành:

      • Ngồi thoải mái trên giường, giữ lưng thẳng.
      • Nhắm mắt và hít vào trong bốn nhịp (bụng nên phồng lên). Thở ra từ từ trong tám nhịp (bụng nên xẹp xuống).
      • Nếu có khoảnh khắc hay hình ảnh căng thẳng nào xuất hiện trong đầu, hãy thừa nhận cảm xúc đó với chính mình bằng cách nghĩ “Tôi đang tức giận/lo lắng/bực bội”, v.v. Đừng đè nén hay phủ nhận cảm xúc của bạn.
      • Khi thở, hãy nhớ lại và hình dung một người, một vật hoặc một nơi khơi dậy cảm giác biết ơn hoặc yêu thương. Điều quan trọng là tái tạo cảm giác, không phải suy nghĩ lý trí. Hoặc bạn có thể nhớ lại những khoảnh khắc sáng tạo, tiếng cười và niềm vui của mình. Hãy ở lại với cảm giác đó ít nhất hai phút.

      Nguồn: CNA/bk

      Share on

      Heading