Tại sao bạn cứ thức giấc để đi tiểu vào ban đêm, dù đã uống ít nước hơn?

Hiện tượng này, gọi là tiểu đêm (nocturia), ngày càng phổ biến theo tuổi tác. Nhưng việc hạn chế uống nước trước khi ngủ có thể không giải quyết được vấn đề. Các bác sĩ niệu khoa giải thích tiểu đêm là gì, vì sao cơ thể có thể sản xuất nhiều nước tiểu hơn vào ban đêm và vì sao đi vớ nén có thể giúp ích.

Tiểu đêm ảnh hưởng đến nam và nữ với tỷ lệ tương đương. (Ảnh: iStock/Pony Wang)
Càng lớn tuổi, giấc ngủ càng dễ bị gián đoạn. Quá nóng, quá lạnh, một tiếng động mạnh từ nhà hàng xóm tầng trên… chừng đó là đủ đánh thức bạn khỏi một giấc ngủ vốn đã chập chờn. Rồi khi bạn già thêm nữa, bàng quang cũng nhập hội, đảm bảo bạn phải bò dậy khỏi giường vài lần mỗi đêm – tất cả chỉ để đi được vài giọt ít ỏi, chứ không phải dòng nước tuôn xối xả như bạn tưởng từ cảm giác bàng quang căng đầy sắp vỡ.
Vì vậy, bạn luôn ghé nhà vệ sinh trước khi đi ngủ – thậm chí không uống nước sau 8 giờ tối. Bạn bỏ món kimchi trong bữa tối và ly rượu nhẹ trước khi ngủ để giảm muối và rượu – những chất lợi tiểu khiến cơ thể tăng sản xuất nước tiểu. Nhưng bạn vẫn phải dậy đi vệ sinh ít nhất một lần mỗi đêm. Chuyện gì đang xảy ra vậy?
NẾU BẠN THỨC DẬY ĐI TIỂU ÍT NHẤT MỘT LẦN MỖI ĐÊM, THÌ CÓ PHẢI BẠN ĐANG MẮC BỆNH?
Có, và tình trạng này được gọi là tiểu đêm. “Tiểu đêm được định nghĩa là thức giấc một hoặc nhiều lần trong đêm để đi tiểu, mỗi lần đi tiểu đều có giấc ngủ ngay trước và sau đó,” bác sĩ Yong Jin, bác sĩ chuyên khoa thuộc Khoa Niệu học, Bệnh viện Đa khoa Singapore, cho biết.
Theo định nghĩa chặt chẽ, bác sĩ niệu khoa Lee Yee Mun của Nexus Surgical cho biết: “bất kỳ số lần đi tiểu nào (kể cả chỉ một lần) đều được xem là tiểu đêm nếu xảy ra trong khoảng thời gian ngủ chính”.

Bất kỳ số lần đi tiểu nào (kể cả chỉ một lần) đều được xem là tiểu đêm nếu xảy ra trong khoảng thời gian ngủ chính. (Ảnh: iStock/m-gucci)
Tiểu đêm ảnh hưởng đến nam và nữ với tỷ lệ tương đương, theo một nghiên cứu của Phần Lan trên 6.000 người từ 18 đến 79 tuổi. Tuy nhiên, khi lớn tuổi, có sự chênh lệch giữa hai giới: dưới 50 tuổi, tiểu đêm gặp ở nữ nhiều hơn và thường liên quan đến nhiễm trùng đường tiết niệu và thai kỳ. Sau tuổi 50, tỷ lệ mắc chuyển dần sang nam giới do phì đại tuyến tiền liệt lành tính hay tình trạng tuyến tiền liệt to ra theo tuổi.
Tiểu đêm khác với tình trạng đi tiểu nhiều lần vào ban ngày, theo Cleveland Clinic. “Dù hai tình trạng có thể xảy ra cùng nhau, tiểu đêm gắn liền với giấc ngủ bị gián đoạn và có thể do sự dịch chuyển dịch cơ thể hoặc sản xuất nước tiểu quá mức vào ban đêm, chứ không chỉ do vấn đề kiểm soát bàng quang.”
Đi tiểu nhiều lần ban ngày không có nghĩa chắc chắn bạn sẽ bị tiểu đêm. Tuy nhiên, theo các bác sĩ niệu khoa, hai tình trạng này có thể có chung nguyên nhân. “Một số người có thể vừa đi tiểu nhiều lần ban ngày vừa bị tiểu đêm do các bệnh lý bàng quang nền như bàng quang hoạt động quá mức,” bác sĩ Yong cho biết. Hoặc do lượng nước tiểu sản xuất nhiều khiến họ phải đi vệ sinh thường xuyên cả ngày lẫn đêm.
TẠI SAO UỐNG ÍT NƯỚC VÀO BUỔI TỐI DƯỜNG NHƯ KHÔNG GIÚP ÍCH?
“Tiểu đêm hiếm khi chỉ do uống quá nhiều nước vào buổi tối, vì vậy những lời khuyên chung chung như uống ít nước vào ban đêm thường gây thất vọng,” bác sĩ Lee cho biết.
Lý do cụ thể hơn là “có đến 80% bệnh nhân tiểu đêm sản xuất quá nhiều nước tiểu vào ban đêm, gọi là đa niệu về đêm (nocturnal polyuria)”, ông nói tiếp. Đa niệu về đêm là khi cơ thể sản xuất hơn một phần ba tổng lượng nước tiểu trong 24 giờ vào ban đêm.

Tuyến yên tiết ra hormone chống bài niệu, ra lệnh cho thận giảm sản xuất nước tiểu khi bạn ngủ. (Ảnh: iStock/colematt)
Tuyến yên, nằm ở đáy não, tiết ra hormone chống bài niệu (ADH), có tác dụng ra lệnh cho thận giảm sản xuất nước tiểu khi bạn ngủ, theo Hiệp hội Phẫu thuật viên Tiết niệu Anh.
Khi còn trẻ, nồng độ ADH giới hạn lượng nước tiểu ban đêm chỉ ở mức một phần năm tổng lượng nước tiểu trong 24 giờ. Nhưng khi lớn tuổi, nồng độ ADH giảm tự nhiên, khiến lượng nước tiểu ban đêm tăng từ một phần năm lên khoảng một phần ba tổng lượng nước tiểu mỗi ngày.
Theo bác sĩ Lee, tốt hơn hết là bạn nên phân bổ hợp lý “thời điểm, lượng và loại chất lỏng nạp vào” trong suốt cả ngày.
CÓ PHẢI BẠN BỊ BÀNG QUANG “LỎNG LẺO” HAY YẾU?
“Khái niệm ‘bàng quang lỏng lẻo’ là một quan niệm sai lầm phổ biến,” bác sĩ Yong cho biết. “Chính xác hơn, những bệnh nhân bị ‘bàng quang hoạt động quá mức’ sẽ có triệu chứng đi vệ sinh thường xuyên.”
Các bài tập tăng cường như bài tập cơ sàn chậu có giúp ích không? Theo bác sĩ Yong, chúng có thể giúp phần nào trong việc kiểm soát cảm giác buồn tiểu gấp. Nhưng ngoài ra, vai trò của các bài tập này đối với “bàng quang hoạt động quá mức” là rất hạn chế. “Bài tập cơ sàn chậu cũng khó có hiệu quả nếu vấn đề chính là sản xuất quá nhiều nước tiểu vào ban đêm,” ông nói.
CÒN NHỮNG NGUYÊN NHÂN NÀO KHÁC?
Ngoài đa niệu về đêm và bàng quang hoạt động quá mức, theo bác sĩ Lee, tiểu đêm ở người ở độ tuổi 40 và 50 thường do một hoặc nhiều nguyên nhân sau:
- Các bệnh chuyển hóa liên quan đến lối sống như béo phì, tăng huyết áp và tiểu đường.
- Chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) có liên quan chặt chẽ đến tiểu đêm; một nửa số bệnh nhân OSA gặp tình trạng này.
-
Các yếu tố hành vi như hút thuốc và uống rượu, cũng như các yếu tố tâm lý, bao gồm mất ngủ và lo âu.
Nam giới lớn tuổi thường bị ảnh hưởng bởi tình trạng tuyến tiền liệt to ra theo tuổi cũng như các thay đổi khác như dung tích bàng quang giảm. (Ảnh: iStock/Pony Wang)
Ở người lớn tuổi, trong độ tuổi 60 và 70, bác sĩ Yong cho biết, “bức tranh thường phức tạp hơn”. Nguyên nhân ở bệnh nhân cao tuổi có thể bao gồm bất kỳ tình trạng nào nêu trên ảnh hưởng đến người trẻ, cộng thêm những nguyên nhân sau:
- Dung tích bàng quang giảm và các thay đổi của bàng quang theo tuổi.
- Ở nam giới, tuyến tiền liệt to ra.
- Sản xuất lượng nước tiểu lớn hơn vào ban đêm do nhịp sinh học bị rối loạn, vốn bình thường sẽ ức chế việc sản xuất nước tiểu trong khi ngủ.
- Các bệnh lý như suy tim, tiểu đường và bệnh thận mạn tính.
BẠN CÓ PHẢI CHỊU ĐỰNG VIỆC DẬY ĐI VỆ SINH MỖI ĐÊM CHO ĐẾN CUỐI ĐỜI?
“Tiểu đêm là một vấn đề phức tạp và thường không thể giải quyết chỉ bằng một biện pháp thay đổi lối sống duy nhất,” bác sĩ Yong cho biết. “Điểm mấu chốt cần nhớ là tiểu đêm thường không đơn thuần là vấn đề của bàng quang. Nó có thể là kết quả của những thay đổi trong việc sản xuất nước tiểu, kiểu ngủ, tuần hoàn máu hoặc các bệnh lý nền.”
Để tìm ra nguyên nhân, bác sĩ Lee cho biết bệnh nhân thường được yêu cầu theo dõi thói quen uống nước và đi tiểu trong ba ngày, gọi là nhật ký bàng quang ba ngày. “Nếu được thực hiện nghiêm túc, thông tin thu thập được có thể giúp bác sĩ làm rõ cơ chế nền tảng, từ đó định hướng can thiệp.”
Dưới đây là những việc có thể làm để hạn chế những lần dậy đi vệ sinh làm gián đoạn giấc ngủ:
- Giảm caffeine và rượu bia – và đi vớ nén
Trước hết, đừng uống cà phê, trà, rượu vang hay bia, đặc biệt là vào buổi tối, bác sĩ Yong khuyên, vì đây là những chất lợi tiểu kích thích thận tạo ra nhiều nước tiểu hơn.
Đi vớ nén hoặc gác chân lên cao vào cuối giờ chiều cũng là một ý hay. Bác sĩ Lee giải thích rằng chất lỏng có xu hướng dồn xuống chân sau một ngày dài ngồi hoặc đứng. Sau đó, khi bạn nằm xuống ngủ vào ban đêm, lượng dịch dồn ứ này quay trở lại hệ tuần hoàn, kích thích thận đào thải phần dư thừa qua nước tiểu.
- Điều trị chứng ngáy
Không phải ai ngáy cũng bị OSA, nhưng nên đi khám bác sĩ để loại trừ khả năng này. “Trong các đợt OSA, những thay đổi về áp lực trong lồng ngực và tim có thể khiến cơ thể sản xuất nhiều nước tiểu hơn vào ban đêm,” bác sĩ Yong giải thích.
“Xác định và điều trị OSA, chẳng hạn bằng giảm cân, liệu pháp thay đổi tư thế ngủ hoặc thở máy áp lực dương liên tục (CPAP), thường là cần thiết để cải thiện triệu chứng tiểu đêm một cách bền vững,” ông cho biết.
Uống thuốc lợi tiểu vào cuối giờ chiều thay vì buổi tối, để lượng nước tiểu đạt đỉnh trước giờ đi ngủ thay vì trong lúc ngủ. (Ảnh: iStock/Amnaj Khetsamtip)
- Chọn đúng thời điểm uống thuốc lợi tiểu (“thuốc thải nước”)
Bệnh nhân từng bị suy tim thường được kê thuốc lợi tiểu. Những loại thuốc này khiến thận đẩy thêm dịch vào nước tiểu, giúp tim làm việc nhẹ nhàng hơn vì một trái tim yếu không thể bơm máu tốt.
“Bệnh nhân cần dùng thuốc lợi tiểu có thể được lợi nếu chọn thời điểm uống thuốc,” bác sĩ Lee cho biết. Ví dụ, hãy uống thuốc lợi tiểu vào cuối giờ chiều thay vì buổi tối, để “lượng nước tiểu đạt đỉnh trước giờ đi ngủ thay vì trong lúc ngủ”.
- Kiểm soát căng thẳng và lo âu
Bác sĩ Yong lưu ý rằng các yếu tố tâm lý như căng thẳng, lo âu và mất ngủ có thể góp phần gây tiểu đêm, nhưng “hiếm khi là nguyên nhân duy nhất”. “Lo âu, căng thẳng và mất ngủ có thể khiến người ta nhận thức rõ hơn các cảm giác ở bàng quang. Trong một số trường hợp, người ta thức giấc vì ngủ kém rồi quyết định đi tiểu vì dù sao cũng đã tỉnh.”

Lo âu, căng thẳng và mất ngủ có thể khiến người ta nhận thức rõ hơn các cảm giác ở bàng quang. (Ảnh: iStock/123ducu)
CÓ THUỐC ĐIỀU TRỊ TIỂU ĐÊM KHÔNG?
“Có một số nhóm thuốc có thể cải thiện tiểu đêm,” bác sĩ Lee cho biết. “Nhưng chúng chỉ nên được kê đơn cho đúng nguyên nhân và sau khi được chuyên gia y tế có trình độ đánh giá cẩn thận.” Sau đây là các nhóm thuốc:
Đối với đa niệu về đêm: Theo bác sĩ Lee giải thích, desmopressin làm tăng khả năng tái hấp thu nước của thận để giảm lượng nước tiểu ban đêm. “Thuốc có tác dụng phụ đáng kể, bao gồm tác dụng phụ có thể nguy hiểm là hạ natri máu, tức nồng độ natri trong máu thấp.”
Đối với dung tích bàng quang giảm hoặc bàng quang hoạt động quá mức: Bác sĩ Lee cho biết thuốc kháng muscarinic và thuốc chủ vận beta-3 có tác dụng tốt. “Vì thuốc kháng muscarinic có nguy cơ gây tác dụng phụ ảnh hưởng đến nhận thức ở người cao tuổi, nên thuốc chủ vận beta-3 được ưu tiên cho nhóm này.”
Đối với phì đại tuyến tiền liệt lành tính ở nam giới: Bác sĩ Lee cho biết thuốc chẹn alpha và thuốc ức chế 5-alpha reductase thường được sử dụng. Thuốc chẹn alpha làm giãn cơ ở tuyến tiền liệt và cổ bàng quang để nước tiểu chảy thông thoáng mà không làm tuyến tiền liệt to nhỏ lại.
Trong khi đó, thuốc ức chế 5-alpha reductase ngăn chặn enzyme chuyển testosterone thành dihydrotestosterone (DHT). DHT giảm sẽ làm tuyến tiền liệt to thu nhỏ lại, giảm áp lực vật lý lên niệu đạo và cải thiện dòng chảy của nước tiểu.

Thuốc kháng muscarinic và thuốc chủ vận beta-3 có tác dụng tốt đối với dung tích bàng quang giảm hoặc bàng quang hoạt động quá mức. (Ảnh: iStock/Pony Wang)
TIỂU ĐÊM CÓ THỂ LÀ DẤU HIỆU CỦA SUY THẬN HAY UNG THƯ?
Bác sĩ Yong cho biết tiểu đêm thỉnh thoảng là phổ biến và thường lành tính. “Tuy nhiên, hãy đi khám nếu tình trạng xảy ra thường xuyên và làm gián đoạn giấc ngủ.” Tương tự, hãy gặp bác sĩ nếu tình trạng xuất hiện đột ngột mà không có lý do rõ ràng, ông nói. Bác sĩ Yong cũng khuyên nên đặt lịch khám khi có các dấu hiệu sau:
- Bạn có các triệu chứng đường tiết niệu dưới khác như tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu không tự chủ, dòng nước tiểu yếu hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát.
- Bạn bị sưng chân và/hoặc khó thở.
- Bạn khát nước quá mức, sụt cân hoặc bị tiểu đường kiểm soát kém.
- Bạn khó đi tiểu hoặc cảm giác tiểu không hết.
Bác sĩ Lee nhấn mạnh rằng cần cân nhắc khả năng ung thư đường tiết niệu nếu tiểu đêm kèm theo tiểu ra máu nhìn thấy được, dù chỉ xuất hiện một lần rồi tự hết.
“Tiểu đêm cũng có thể là dấu hiệu sớm của suy thận, vì đó có thể là biểu hiện của việc thận mất khả năng cô đặc nước tiểu vào ban đêm,” bác sĩ Lee cho biết. “Nước tiểu có bọt, sưng chân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi rõ rệt hoặc sụt cân không chủ ý là những dấu hiệu khác gợi ý suy thận, đặc biệt ở người bị tiểu đường, tăng huyết áp hoặc bệnh thận đã biết.”
Nguồn: CNA/bk





